Phát triển kỹ năng phiên dịch

1. Giao tiếp hiệu quả
1.1. Lắng nghe – Suy nghĩ – Nói
Khi phiên dịch, não của bạn phải thực hiện song song hai việc: nghe và hiểu ý nghĩa của thông điệp được đưa ra bằng ngôn ngữ này; đồng thời tìm cách truyền tải thông điệp đó bằng ngôn ngữ khác.
Có khả năng nghe tốt thôi là không đủ. Bạn cần có khả năng khả năng hiểu, đánh giá, và dịch thông điệp gốc sang ngôn ngữ đích mà không có bất kỳ thiếu sót, thêm thắt thừa thãi, hoặc thay đổi nào. Vì thế, việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa các kỹ năng nghe – chuyển hóa thông tin – nói là rất quan trọng với một thông dịch viên.
Bạn chỉ có thể làm được điều này bằng cách thực hành thật nhiều thông qua việc nghe và dịch các video hoặc podcast trên mạng. Sau đó, hãy đối chiếu lại phần dịch của mình với vietsub được làm sẵn để xem bản dịch của mình đã đáp ứng được tới mức độ nào.

1.2. Phản xạ
Để có được kỹ năng phản xạ tốt, rèn luyện được những kỹ năng phiên dịch của bản thân thì người dịch không nên bỏ qua cơ hội tự tin tương tác đối tác của mình. Khi đã đảm nhận công việc phiên dịch thì bạn chính là người chịu trách nhiệm với những gì mình dịch ra. Vậy nên để buổi phiên dịch được diễn ra một cách thuận lợi thì đừng ngần ngại về vấn đề trao đổi với người trình bày. Hãy cho khán giả thấy bạn là người tự tin và có trách nhiệm trong công việc. Chuẩn bị mọi thứ thật tốt cho buổi phiên dịch của mình để nó diễn ra một cách thuận lợi.
Để làm được điều đó thì những người phiên dịch nên trao đổi kỹ với người nói chuyện của mình. Đảm bảo rằng những thắc mắc của bạn đã được giải quyết. Vậy nên kinh nghiệm dành cho bạn là không nên bỏ qua cơ hội đặt câu hỏi. Hãy hỏi những gì mà bạn còn vướng mắc. Khi đã giải quyết được những vướng mắc đó chắc chắn bạn sẽ hoàn thành tốt được công việc của mình.

1.3. Kết nối với con người
Nhiều người có thể cảm thấy lo lắng khi tiếp xúc với ngoại ngữ họ không thạo, và đây là lúc thông dịch viên làm người giải cứu. Nếu bạn tự hỏi làm thế nào để trở thành phiên dịch viên, bạn cần là người sẵn sàng làm cầu nối cho những người có rào cản ngôn ngữ. Một dịch giả thực thụ, ngoài khả năng ngôn ngữ xuất sắc, nên có năng lực kết nối với nhiều người.
Với IQ và EQ cao, bạn có thể xoá bỏ những rào cản này và đưa những con người từ những văn hoá khác biệt đến gần với nhau hơn.
Như vậy, để giao tiếp tích cực, bạn cần luyện tập nghe tích cực, kỹ năng nói tự tin, khả năng phản xạ, tương tác và kết nối đối tác.

2. Tổ chức
Làm phiên dịch viên có thể liên quan đến việc thực hiện nhiều dự án dịch thuật cùng một lúc, vì vậy, một dịch giả cần trang bị kỹ năng tổ chức tốt. Kỹ năng này có thể bao gồm khả năng thiết lập mục tiêu, sắp xếp thứ tự ưu tiên, ra quyết định, lên lịch, lập kế hoạch, ủy thác, làm việc nhóm và quản lý thời gian hiệu quả. Một phiên dịch viên có thể sử dụng khả năng tổ chức của mình để duy trì việc giám sát trách nhiệm, nhiệm vụ và thời hạn cũng như trở thành thành viên nhóm hiệu quả nếu họ làm việc trong tổ chức hội nhóm lớn.

3. Linh hoạt và thích ứng
Tính linh hoạt và khả năng thích ứng là kỹ năng mềm quan trọng vì chúng thể hiện khả năng và sự sẵn sàng đón nhận nhiệm vụ mới cũng như thử thách mới một cách bình tĩnh và không phàn nàn. Một phiên dịch viên linh hoạt sẵn sàng trợ giúp bất cứ khi nào họ cần, đảm nhận thêm trách nhiệm, suy nghĩ và hành động nhanh nhạy để thích ứng nhanh chóng khi kế hoạch thay đổi đột ngột. Phiên dịch viên có khả năng thể hiện thái độ sẵn sàng, lạc quan và không bối rối trước sự thay đổi cũng như kiên trì trước khó khăn bất ngờ sẽ luôn đạt hiệu quả cao trong công việc.

4. Quản lý cảm xúc
Khi làm thông dịch viên trong đa dạng môi trường, người phiên dịch không thể tránh một số tình huống nhạy cảm nên cần có tinh thần thép để giữ vững lý trí và cảm xúc của mình; đồng thời ổn định mọi người qua thông ngôn ngữ giao tiếp. Đừng để cảm xúc cá nhân làm ảnh hưởng tới ý định truyền đạt của đối phương – người đang phải dựa vào bạn để truyền tải thông điệp của họ.
Hơn nữa, không có nghề nào không có sự chỉ trích, phê bình. Biết cách chấp nhận sự phê phán và thay đổi từ những góp ý mới có thể giúp bạn tiến xa hơn. Như vậy, để quản lý cảm xúc hiệu quả, phiên dịch viên cần thực hành phát triển trú niệm tỉnh thức, nhìn lại bản thân, bi mẫn, tôn trọng, phát triển trí tuệ cảm xúc.

5. Xử lý áp lực
Trong quá trình phiên dịch, bạn nên cố gắng duy trì sự tập trung và chú ý của mình. Tránh chú ý đến đối tượng phiền nhiễu xung quanh, như tiếng ồn, chuyển động hoặc suy nghĩ cá nhân, chỉ tập trung vào thông điệp và cách truyền tải của người nói. Lắng nghe một cách tích cực và tư duy, đồng thời sử dụng trí nhớ, logic và trực giác để hiểu và truyền đạt ý nghĩa. Theo dõi hiệu suất của chính bạn và sửa mọi lỗi hoặc thiếu sót càng sớm càng tốt. Nếu gặp phải một vấn đề mà bạn không thể giải quyết, đừng hoảng sợ mà hãy ra hiệu cho người nói hoặc người dịch cùng, rồi tiếp tục; hãy duy trì thói quen lành mạnh và giữ bình tĩnh trước khó khăn.

1. Luôn tôn trọng nguyên bản từ ngữ gốc

Một trong những sai lầm mà những người ít kinh nghiệm phiên dịch hay mắc phải đó chính là thay đổi từ ngữ gốc, điều này khiến cho ý nghĩa của câu bị thay đổi. Chính vì vậy mà kinh nghiệm là không nên thay đổi nguyên bản từ ngữ gốc. Việc thay đổi từ ngữ gốc, sắc thái biểu cảm thay đổi sẽ khiến cho nghĩa của câu bị thay đổi. Để tránh mắc lỗi này thì người phiên dịch cần phải giữ từ nguyên bản, từ gốc; hiểu nghĩa của từ và đặt và hoàn cảnh câu văn để dịch cho đúng.

Ngoài ra, khi dịch bạn cần phải dịch được nghĩa của từ, trau chuốt nghĩa của từ để cho câu văn của bạn đúng ý mà phải hay. Để làm được điều này thì người phiên dịch nên học hỏi người bản xứ hoặc những người phiên dịch trước có nhiều kinh nghiệm để có thể dịch đúng và dịch chính xác các câu từ.

2. Chú ý yêu cầu và chất lượng lời dịch

Văn phong tự nhiên, dễ nghe, dễ hiểu sẽ giúp nâng cao chất lượng của bài dịch.

3. Đề cao tính trung thực của bản dịch

Không làm cho bản dịch hấp dẫn hơn bằng cách thêm bớt thông tin, dữ liệu. Điều cần thiết nhất là phải phản ánh chính xác và trung thực nhất ý đồ từ bản gốc. Làm được điều đó, phiên dịch viên phải kiên nhẫn bổ sung kiến thức cũng như trau dồi khả năng sử dụng ngôn ngữ của mình.

4. Bảo mật thông tin

Bảo mật thông tin trong dịch thuật là quá trình đảm bảo rằng thông tin bị dịch từ một ngôn ngữ sang ngôn ngữ khác được bảo vệ và không rơi vào tay người không được phép. Điều này đặc biệt quan trọng trong các tình huống như dịch thuật bài hội thoại quan trọng, dịch thuật trong lĩnh vực giáo dục, Phật giáo hoặc bất kỳ lĩnh vực nào mà thông tin là mật.

Để thực hiện được bản dịch hoàn hảo, mỗi phiên dịch viên đều hoạt động hết công suất, vận dụng tất cả các kỹ năng cần thiết. Tuy nhiên, nếu nắm được phương pháp đúng trong phiên dịch, công việc sẽ trở nên đơn giản, dễ dàng cũng như ít sai sót hơn. Theo kinh nghiệm của các phiên dịch lâu năm, có năm bước cơ bản nên được áp dụng khi bắt tay vào công việc dịch thuật. 

 1. Xác định thể loại bài nói chuyện của bản gốc trước khi dịch
Trước khi thực hiện công việc phiên dịch, người dịch cần nắm rõ bài nói chuyện mình cần dịch thuộc thể loại gì thì mới có thể lựa chọn phương pháp phù hợp nhất. Tìm hiểu trước thể loại bài nói chuyện cần dịch là cách giúp bạn chủ động tìm ra phương hướng, cách dịch, văn phong, ngữ điệu phù hợp; vừa có thể rút ngắn thời gian vừa nâng cao chất lượng bản dịch.

Ngoài ra, mỗi bài nói chuyện hướng đến những đối tượng, mục đích riêng nên phiên dịch nên xác định rõ ngữ cảnh trước khi dịch để chọn đúng văn phong để thể hiện.

2. Chú tâm lắng nghe 
Cẩn thận, tỉ mỉ và kiên nhẫn là những đức tính cần có đối với người làm tìm việc phiên dịch.

Phiên dịch viên cần luyện kỹ năng nghe và nói. Nói đi nói lại và nghe cẩn thận là phương pháp giúp bạn nắm bắt được nội dung chính rồi từ đó thực hiện công việc dịch thuật suôn sẻ hơn.

Nếu không thể nghe đi nghe lại người nói thì cần phải tập trung lắng nghe một cách cẩn thận. Không được lơ là, nhanh chóng nắm bắt các “keyword” để hiểu nội dung chính muốn truyền tải. Khi khối lượng thông tin nhiều, bạn có thể tập viết tốc ký, nhanh nhẹn chép lại từ khóa, kịp thời sử dụng chúng khi cần thiết.

Đây là phương pháp quan trọng mà người phiên dịch nên áp dụng, nó hỗ trợ rất nhiều cho việc dịch thuật, thông tin truyền ra không chỉ đủ mà còn chính xác hơn.

 3. Tìm hiểu thêm bài nói chuyện cùng thể loại bằng tiếng Việt
Để phiên dịch hiệu quả, ngoài thông thạo ngoại ngữ, bạn còn phải giỏi cả tiếng Việt. Nhiều người hiểu ngoại ngữ rất tốt nhưng lại có vấn đề khi diễn lại toàn bộ ngôn ngữ bằng tiếng mẹ đẻ. Thế nên, việc tìm hiểu bài nói chuyện cùng thể loại bằng tiếng Việt sẽ giúp các phiên dịch có thêm kinh nghiệm trong việc sử dụng ngôn ngữ, chọn lựa câu từ, sắp xếp câu cú ngữ pháp và tìm đúng văn phong thể hiện. Phương pháp này cũng đồng thời giúp người dịch bổ sung kiến thức nền tảng khi được tiếp xúc, làm quen với khái niệm mới và lấy đó làm tư liệu nguồn để thực hiện dịch bản gốc. Đừng nghĩ đây là việc làm thừa thãi, không cần thiết, thực chất bản dịch tiếng Việt có cách diễn đạt phù hợp, hiệu quả hay không phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp này.

 4. Nghiên cứu bài nói chuyện chuyên ngành
Khi làm công việc dịch thuật, việc am hiểu kiến thức nền tảng về lĩnh vực mình đang dịch là rất cần thiết. Đặc biệt, nếu phải phiên dịch cho các chuyên ngành đặc trưng hay cần tiếp xúc những bài nói chuyện có tính chuyên ngành riêng biệt như giáo dục hoặc Phật giáo thì công việc của phiên dịch lại khó khăn hơn gấp bội. Không thể dịch qua loa đại khái, nhưng muốn dịch sâu và dịch chuẩn thì lại quá khó khăn với người dịch không có nhiều kiến thức về lĩnh vực cụ thể. Bởi thế nên trước khi phiên dịch về chuyên ngành nào đó, hãy bỏ thời gian nghiên cứu các tài liệu chuyên ngành, bổ sung thêm kiến thức nền tảng, nắm bắt những đặc trưng riêng để áp dụng khi làm việc.

1. Cách xưng hô trong phiên dịch

Trong quá trình phiên dịch, người phiên dịch có thể lựa chọn cách xưng hô phù hợp với mức độ nắm bắt nội dung và bối cảnh giao tiếp:

Cách 1: Sử dụng ngôi thứ nhất

Người phiên dịch truyền đạt trực tiếp lời của người nói bằng ngôi thứ nhất (ví dụ: tôi, chúng tôi). Cách này thường được áp dụng khi người phiên dịch tự tin nắm bắt đầy đủ nội dung và có khả năng truyền tải gần như trọn vẹn ý của người nói.

Cách 2: Sử dụng ngôi thứ ba

Người phiên dịch chuyển lời nói sang ngôi thứ ba (ví dụ: Ngài, thầy, sư, diễn giả cho biết rằng…). Đây là cách phổ biến hơn trong thực hành phiên dịch, bởi vì việc truyền đạt 100% nội dung và sắc thái của người nói là rất khó. Việc sử dụng ngôi thứ ba giúp hạn chế sai sót trong diễn đạt, đồng thời thể hiện sự cẩn trọng và thái độ khiêm tốn của người phiên dịch.

2. Khả năng tập trung và xử lý thông tin khi phiên dịch

Trong hoạt động phiên dịch, khả năng tập trung của não bộ có giới hạn. Khi phải duy trì mức độ tập trung cao trong khoảng 45–60 phút, não bộ có thể rơi vào trạng thái quá tải. Lúc này, tuy người phiên dịch vẫn nghe được âm thanh, nhưng khả năng tiếp nhận và ghi nhớ thông tin có thể giảm đáng kể.

Trong những trường hợp như vậy, người phiên dịch có thể áp dụng một số giải pháp:

• Lịch sự đề nghị người nói nói chậm lại hoặc rút gọn nội dung, đặc biệt khi thông tin mang tính quan trọng.

• Xin phép nhắc lại hoặc hỏi lại để đảm bảo nội dung được truyền đạt chính xác.

• Đối với những phần ít quan trọng, người phiên dịch có thể tóm lược ý chính hoặc lược bỏ chi tiết để đảm bảo mạch truyền đạt không bị gián đoạn.

3. Thái độ và tinh thần học hỏi của người phiên dịch

Trong quá trình phiên dịch thực tế, đôi khi người phiên dịch không thể duy trì trạng thái tỉnh táo và tập trung ở mức tối đa, đặc biệt khi lịch làm việc dày đặc hoặc do những giới hạn tự nhiên của khả năng cá nhân.

Vì vậy, trong những trường hợp nội dung truyền đạt chưa thật sự trọn vẹn hoặc chưa làm người nghe hài lòng, người phiên dịch cần giữ thái độ khiêm tốn, chân thành nhận lỗi và sẵn sàng học hỏi. Đồng thời, xem đó là động lực để tiếp tục rèn luyện và nâng cao kỹ năng cho những lần thực hiện tiếp theo.